Рубрика: Պատմություն, Uncategorized

Աշխարհում առաջին կին դեսպանը.Դիանա Աբգար

diana_abgar

Մինչ աշխարհի շատ երկրներում կանայք պայքարում էին իրենց իրավունքների համար, անվանի շատ հայ կանայք կյանքեր էին փրկում: Մեր հերոսուհին ազգությամբ  առաջին հայ կին հյուպատոսն է՝ Դիանա Աբգարը: Լեզվագետ Մելինե Մեսրոպյանն, ով ճապոնիայում է բնակություն հաստատել, առաջին հերթին այնտեղ է՝ Դիանա Աբգարի կյանքի ու գործունեության բացահայտումներն իրականացնելու համար:

Դիանա Աբգարը հայ գրող, դիվանագետ, հրապարակախոս, քաղաքական գործիչ, բարեգործ և աշխարհի առաջին կին դեսպանն է։ Նա իր ողջ կյանքը նվիրել է հայրենիքից հեռու գտնվող հայերին օգնելու  գործին։

Դիանան, ում իսկական անունը Անահիտ է, իսկ օրիորդական ազգանունը Աղաբեկյան, ծնվել է Արեւելյան Հնդկաստանի բրիտանական գաղութ Բիրմայի մայրաքաղաք Ռանգունում (այժմ` Յանգոն), բարեկեցիկ ընտանիքում: Նրա ծննդյան տեղի, ինչպես նաեւ նրա հետ կապված շատ այլ իրադարձությունների մասին տարբեր, հաճախ իրարամերժ տեսակետներ կան: Տարբեր աղբյուրներում Դիանայի ծննդյան վայրը նշված է Բիրման, սակայն Բուենոս Այրեսում տպագրվող «Արմենիա» պարբերականի 1984 թվականի համարներից մեկում որպես նրա ծննդյան վայր է ներկայացվում Նոր Ջուղան: Մեկ այլ տարբերակ է գրվել «Հայ զինվոր» թերթում, որտեղ նշվում է Հնդկաստանի Բոմբեյ (այժմ՝ Մումբայ) քաղաքը:

Իրականում Դիանայի անունը Դայանա է, բայց քանի որ ինքը` Աբգարը, իր անունը հայերեն գրել է Դիանա՝ այժմ ընդունվում է այդ տարբերակը: Հայտնի է, որ նրա նախնիները եղել են նորջուղայեցիներ: Մայրը` Զմրուխտը, եղել է հանրահայտ հնդկահայ վաճառական, գրող, թարգմանիչ: Հայտնի է նաեւ, որ նա եղել է Մեսրոպ Թաղիադյանի մտերիմը: Հոր մասին ճշգրիտ տեղեկություններ չկան, միայն հայտնի է, որ Անահիտի ծնողները զբաղվել են կաթնամթերքի արտադրությամբ: Հետագայում նրա ընտանիքը տեղափոխվել է Հնդկաստանի նշանավոր Կալկաթա քաղաք, որտեղ էլ նա անգլիական կրթություն է ստացել կանանց մենաստանում:

1890-ին Աբգարը ամուսնացել է ծնունդով նորջուղայեցի Միքայել Աբգարյանի (Մայքլ Աբգար) հետ, ով էլ կանխորոշել է օրիորդի հետագա կյանքի ընթացքը: Նրանց ամուսնությունը տեղի է ունեցել Չինաստանի Հոնկոնգ քաղաքում, որից հետո նորապսակ ամուսնական զույգը ճանապարհորդության է մեկնել Չինաստանի այլ վայրեր եւ Ճապոնիա: Հաստատվելով ճապոնական Կոբո քաղաքում՝ ամուսնական զույգը ապրանքների ներկրման ու արտահանման ընկերություն հիմնեց։ Մի քանի տարի Ճապոնիայում ապրելուց հետո Դիանա Աբգարը սկսեց պատմվածքներ ու վեպեր գրել։ 1892թ․-ին նա հրատարակեց իր առաջին վեպը՝ «Սյուզանը», իսկ ավելի ուշ՝ «Պատմություններ հայրենիքից»։ Աբգարյանների ընտանիքում հինգ երեխաներ ծնվեցին, նրանք ապրում էին ապահով՝ առանց որևէ բանի կարիք ունենալու։ Սակայն ամեն ինչ փոխվեց ամուսնու մահվանից հետո (1906թ.)։ Ընկերության ամբողջ պատասխանատվությունը Դիանան իր ձեռքն առավ՝ միաժամանակ շարունակելով իր գրական գործունեությունը։ Երեխաների հետ տեղափոխվելով նավահանգստային Յոկոհամա քաղաք, նա հերթական առևտրի տունը բացեց, որը համագործակցում էր Չինաստանի, Եվրոպայի ու ԱՄՆ-ի հետ։

Իր կյանքի ողջ ընթացքում Դիանա Աբգարն իր կապը պահպանում էր հայրենիքի հետ, որտեղ նա այդպես էլ երբեք չկարողացավ լինել։ Նա ելույթներով էր հանդես գալիս հայ ժողովրդի մասին, հոդվածներ գրում և համագործակցում անգլալեզու «The Japan Newspaper» և «Far East» թերթերի հետ։

Դիանա Աբգարի գրություններն ու աշխատությունները քաղաքական իրազեկության են բերել շատերին եւ պատմական մեծ արժեք են ներկայացնում: Նա ստանում եւ կարդում էր ոչ միայն հայկական ու ճապոնական, այլեւ ամերիկյան, անգլիական ու հնդկական մամուլը, ինչպես նաեւ նամակագրական կապեր ուներ աշխարհի քաղաքական, հոգեւոր եւ այլ բնագավառների ճանաչված գործիչների հետ: Նրա աշխատություններն ու գրքերը, անշուշտ, կատարել են իրենց առաքելությունը` ճապոնական հասարակությանը ծանոթացնելով հայոց ցեղասպանությանն ու հայ ժողովրդին: Այս մասին է վկայում 1919-ին լույս տեսած թուրքական «Թասֆիր» թերթը: Թուրքական թերթը աշխարհի չորս կողմերից ի վնաս հայերի տարբեր փաստեր էր հավաքում: Հարցումի ընթացքում թուրքերը Կ. Պոլսում գտնվող մի ճապոնացու են հանդիպել: Վերջինս լավատեղյակ էր հայկական ցեղասպանությանն ու ծանոթ հայկական հարցին: Ճապոնացին մեղադրել է թուրքերին ու խորհուրդ տվել հնարավորին չափով հարմարվել իրենց երկրում ապրող ոչ իսլամ տարրերի հետ, հակառակ դեպքում, կարժանանան Եվրոպայի կշտամբանքին:

Առաջին աշխարհամարտի տարիներին, երբ սկսվեցին Օսմանյան կայսրության զանգվածային ջարդերը, Դիանան թողարկեց այնպիսի գրքեր, ինչպիսիք են «Ճշմարտությունը հայերի ջարդերի մասին», «Հայկական հարց», «Հայաստանը, որին դավաճանեցին», «Մեծ չարը», «Միայնակ խաչակիրը», «Հազար ու մեկ պատմությունների գրքից. պատմվածքներ Հայաստանի և նրա ժողովրդի մասին. 1892-1922թթ», ինչպես նաև «Սարսափելի անեծք», «Կայսերական Եվրոպայի հիմարության մասին», «Խաչված Հայաստան» հոդվածները։

Դիվանագետը լավատեղյակ էր ինչպես հայ ժողովրդի ծանր վիճակի, այնպես էլ եվրոպական երկրներից տրվող օգնության պակասի մասին: Ճապոնացի ուսումնասիրող Հիդեհարու Նակաջիմայի խոսքերով` «Դիանա Աբգարը, 46 տարի ապրելով հեռավոր Ճապոնիայում, միակ հայ կինն էր, ով լիովին տիրապետում էր միջազգային իրավիճակին»: Նա ամեն ինչ արել է Եվրոպայի օգնությունը կազմակերպելու ուղղությամբ, բայց ապարդյուն: Դիանան ցանկանում էր, որ ԱՄՆ-ը խնամակալ պետություն դառնա Հայաստանի համար, որը նույպես, ինչպես գիտենք, տեղի չունեցավ: Արդյունքում կատարվեց ամենաահավորը. Դիանայի հայրենակիցները, հայ ժողովրդի ստվար զանգվածը զոհ գնաց թուրքական յաթաղանին: Հենց այդ ժամանակ իր կրթությամբ, հարստությամբ ու հայրենասիրությամբ մեծ համբավ ու հեղինակություն վայելող Դիանան դրսեւորեց իր մեծ սերն ու հարգանքը հայ ժողովրդի հանդեպ: Նա փորձում էր ամեն կերպով օգտակար լինել ազգակիցներին ու Հայաստանին, որտեղ, ի դեպ, երբեք չէր եղել: Եվ դա նրան հաջողվեց: Դիանան կարողացավ օգնել բազմաթիվ հայ գաղթականների, ովքեր Սիբիրի եւ Ճապոնիայի վրայով փորձում էին անցնել ԱՄՆ:

Ասում են, որ Ճապոնիայում միշտ էլ հայերի նկատմամբ բարեհաճ վերաբերմունք են ունեցել եւ անժխտելի է Դիանա Աբգարի մեծ ավանդը հայ-ճապոնական բարիդրացիական հարաբերությունների կայացման գործում: Թողնելով իր աշխատանքը` Դիանան անձամբ է գնացել ճապոնական իշխանությունների եւ հյուպատոսների մոտ` փախստական հայերի փաստաթղթերի խնդիրները կարգավորելու եւ նրանց ճանապարհորդությունը դյուրացնելու համար: Նա իր առեւտրական գործակալությունը օգտագործել է որպես հայ գաղթականների դիվանագիտական առաքելության գրասենյակ, իսկ իր տունը` նրանց ժամանակավոր ապաստարան:

Ճապոնիայում Դիանային այցելել է սուրբ Էջմիածնի պատվիրակ Ռուբեն Ծ. Վրդ. Մանասյանը: Նա Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Գեւորգ Ե-ին ուղղված նամակում գրում է. «Տիկին Դիանա Աբգարը չի եղել հարուստ` ապրելով մի երկրում, ուր օտարների համար փակված է ամեն մի ապրուստի աղբյուր: Նա, շնորհիվ իր լեզվագիտության եւ մտավոր ընդունակությունների, կարողացել է ապրուստի միջոց ստեղծել եւ հասարակության մեջ աչքի ընկնող դիրք գրավել: Նա Հեռավոր Արեւելքի տիրուհին է, ում դիմում են ամենքը: Երկրաշարժի ժամանակ, երբ հրո ճարակ դարձած Յոկոհամա քաղաքը կործանվում է, եւ կոտորվում է հարյուր հազարավոր ազգաբնակչություն, տիկին Աբգարյանն իր ընտանիքով փրկվում է Աստծո նախախնամությամբ, բայց կորցնում է իր ամբողջ ունեցվածքն ու միանգամայն ընչազուրկ վերադառնում Կոբե»:

Դիանա Աբգարի սերունդներն ապրել են ԱՄՆ-ում: 1929-ին Սան Ֆրանցիսկո են տեղափոխվել նրա դուստրը` Ռոզը, ամուսնու` Սամվել Գալստյանի հետ, հետո մյուս դուստրը` Ռութը, իսկ 1945-ին էլ Միքայել Աբգար կրտսերը: Հայկական ոգով մեծացած ու դաստիարակված երեխաները հետագայում աշխույժ գործունեություն են ծավալել Ամերիկահայ Օգնության Խաչի եւ եկեղեցական շրջանակներում:

Դիանա Աբգարը մահացավ 1937թ․-ի մայիսի 28-ին Յոկոհամայում։ Նա թաղված է ամուսնու կողքին՝ օտարազգիների համար նախատեսված գերեզմանատանը։ Այս պահի դրությամբ Աբգարի գերեզմանը գտնվում է Տոկիոյում հայ-ճապոնական բարեկամության խորհրդի հովանավորության ներքո։

Դիանա Աբգարը հայոց պատմության մեջ թողել է քաջ, ազնիվ, խելացի, արդար ու գթասիրտ հայ կնոջ կերպար: Նա չի ապրել Հայաստանում եւ հայրենակիցների մասին լսել է միայն իր տանը ապաստանած գաղթականներից, բայց եղել է իսկական հայ եւ ապրել հային վայել կյանքով ու գործունեությամբ: Գուցե շատերը այսօր նրան չեն հիշում, շատերը, ցավոք, չգիտեն նրա մասին, իսկ պատմության էջերն ու հայ գրականությունը ողողված են պակաս արժանի մարդկանց անուններով, բայց կենդանի են նրա գործունեության արդյունքում ծնված ստեղծագործություններն ու «պտուղները», որոնք հայերի փոխարեն այսօր վայելում են համաշխարհային դիվանագիտությունն ու նրա օտարազգի ներկայացուցիչները:

Վերլուծություն՝

Դիանա Աբգարի մասին կարդալով ես ուղակի ապշահար էի եղել և ուղակի խոսքեր չունեի։ Դիանա Աբգար ասելով ես չէի էլ պատկերոացնում ով կարող է լինել հայ, այն էլ աշխարհի առաջին կին դեսպան, չէի էլ պատկերացնում, որ իր ամբողջ կյանքում հայերին օգնել է չհաշված այն, որ գտնվել է շատ հեռու։ ԵՎ նա իր ամբող կյանքում պահպանել էր իր կապը հայերի հետ, ես ուղակի հպարտանում եմ, որ նրա նման հայուհի է եղել և այլ երկրում ապրելով, երբեք չի մոռացել իր ազգակցիներին, իր երկիրը և իր հողը։

Աղբյուրներ՝

Դիանա Աբգար – աշխարհի առաջին կին դեսպանը

Դիանա Աբգար. առաջին հայ կին դիվանագետը

Աշխարհում առաջին կին դեսպանը. Դիանա Աբգար

 

Реклама