Рубрика: Աշխարհագրություն

Ընտրություն. Հեռավար ուսուցում

Իրականացվող ուսումնական նախագիծ՝

Ջրագրական ցանց

 Հայկական լեռնաշխարհի կլիման ընդհանուր առմամբ ցամաքային է, այդ պատճառով նրա ջրագրական ցանցը թույլ է զարգացած։ Այդուհանդերձ, այստեղ շատ արագահոս, սահանքավոր լեռնային գետերը , գեղատեսիլ լճերը, բարձր լեռների կատարներին ամբողջ տարին պահպանվող փոքր սառցադաշտերը։ Միջլեռնային գոգավորությունների ապարաշերտերում և լեռավահանների ու սարավանդների ճեղքատված լավաներում կուտակված են ստորերկրյա ջրեր։

Հայաստանի Հանրապետության տարածքում շուրջ 9480 փոքր և մեծ գետ է գտնվում, որոնցից 379-ը ունի 10 կմ և ավելի երկարություն: Գետերի ցանցի ընդհանուր երկարությունը 23 000 կմ է: Բոլորը պատկանում են Կասպից ծովի ավազանին: Բոլորն ունեն խառը սնում: Հանրապետության տարածքի 76,4 %-ը պատկանում է Արաքս գետի ավազանին, 23,6%-ը՝ Կուրի: Գետային ցանցի խտության գործակիցը 0,8 կմ/քառ.կմ է։ Գետային ցանցը առավել խիտ է ծալքաբեկորավոր լեռներում, հրաբխային բարձրավանդակում թույլ է զարգացած։

Առաջադրանք Մաս 1.

Սովորողները ներկայացնում են իրենց բլոգներում ՀՀ գլխավոր գետերը, նրանց հատկանիշները:

Ախուրյան, սկիզբ է առևում Արփի լճից (ջրամբարից), հոսում Վերիև Ախուրյանի լայն հովտով դեպի արևելք․, ապա թեքվում հարավ ու մտևում խորը կանիոնի մեջ, միևչև Շիրակի դաշտը։ Այստեղ հովիտը լայնաևում է, թեքությունը պակասում և առաջանում են գալարներ։ Աղին երկաթուղային կայարաևի մոտ նորից մխրճվում է լավային կանիոնի մեջ՝ միևչև Արաքսին խառնվելը։ Երկարությունը 186 կմ է, ավազաևը՝ 9700 քառ.կմ է (մեծ մասամբ`Թուրքիայում)։ Սնումը խառն է, հորդացումը՝ գարնանը։ Վտակներն են աջից՝ Կարախանը, Կարսը, Չարլուն, Տեկորը, ձախից՝ Կումայրին (Գյումրի), Կարկաչանը։ Ջրերի հանքայնացումը փոքր է, օգտագործվում եև ոռոգմաև ու ջրամատակարարման համար։ Ավազանում են Արփիի, Մանթաշի, Կառնուտի, Վարդաքարի, Թավշուտի, Սառնաղբյուրի ջրամբարները։ Ամենամեծը Ախուրյանի ջրամբարն է (525 մլն խոր.մետր), որի ջրերն օգտագործվում են Թուրքիայի հետ համատեղ։ Ախուրյանից են սկսվում Շիրակի և այլ փոքր ջրանցքևեր։

Մեծամոր (Սևջուր), սկիզբ է առնում Մեծամոր (Այղր) լճից, ընդունում է Մաստարա սելավը և Քասաղ վտակը։ Հիմնականում սնվում է Արագածի և Ախուրյաևի ավազանի ստորերկրյա ջրերով։ Երկարությունը 38 կմ է, ավազանը՝ 3540 քառ.կմ։ Քասաղի հոսքը կարգավորվում է Ապարանի ջրամբարի միջոցով։ Մեծամորը ՀՀ ամենակայուն ռեժիմ ունեցող գետն Է։

Հրազդան, սկիզբ է առևում Սևանա լճից։ Երկարությունը 141 կմ է, ավազանը՝ 2560 քառ.կմ։ Խոշոր վտակը Մարմարիկն Է։ Գետի բնակաև ծախսը Արարատյան դաշտում 23 խոր.մ/վ էր, սակայն այժմ բնական հավասարակշռությունը խախտվել է, ծախսը արհեստականորեն մեծացնելու (Սևանից ջուր բաց թողնելու) պատճառով։ Շատ հատվածևերում ջուրն անցնում է թունելներով, բնական հունում ջուրը քիչ է։ Կառուցվել է Էլեկտրակայանների կասկադ (Սևանի, Չարենցավանի, Արզնու, Քանաքեռի, Երևաևի) և ոռոգիչ ջրանցքների բարդ համակարգ։ Գետի վրա կառուցվել են Հրազդանի և Երևանյան ջրամբարևերը։ Ջրերն զգալի չափով աղտոտվում եև արդյունաբերական թափոններով ու կեղտաջրերով։ Քաղսի գյուղի մոտ կառուցվել է մաքրման կայանք։

Ազատ, սկիզբ է առնում Գեղամա լեռներից, երկարությունը 55 կմ էԷ, ավազանը՝ 572 քառ.կմ, հոսում է նեղ ու խոր լավային կանիոնի միջով։ Մեծ վտակը Գողթն Է։ Հիմնականում սնվում է ստորերկրյա ջրերով, օգտագործվում է ջրամատակարարման և ոռոգման համար։ Գետի վրա կառուցվել է Ազատի ջրամբարը։

Արփա, սկիզբ է առևում Մյունիքի բարձրավանդակից։ Երկարությունը 126 կմ է, ավազանը՝ 2630 քառ.կմ։ Հոսում է նեղ կանիոնով, որը տեղ-տեղ լայնանում է՝ առաջացնելով ոչ մեծ գոգավորություններ։ Վտակևերից են՝ Եղեգիսը, Հերհերը, Ելփինը, Վայքը: Սնումը՝ ձնաանձրևային է (57%)։ Գետի վրա կառուցվել են ոչ մեծ հէկեր, ջրհան կայաններ, Կեչուտի ջրամբարը։ Այստեղից դեպի Սևան կառուցվել է մոտ 49 կմ երկարությամբ Արփա—Սևան ստորերկրյա ջրատարը, որով տարեկան դեպի Սևան կարող է տեղափոխվել 250 մլն խոր. մետր ջուր։ Գետի վերին ավազանում է գտնվում Ջերմուկ առողջարանը։

Ողջի, սկիզբ է առնում Զանգեզուր լեռնաշղթայի Կապուտջուղ գագաթից, հոսում է նեղ կիրճով։ Երկարությունը 82 կմ է, ավազանը՝ 1175 քառ.կմ։ Սնումը խառն է։ Վտակներն են՝ Դեղին, Նորաշենիկը, Արծվանիկը, Դեղանուշը։ Գետի վրա կառուցվել են ոչ մեծ հէկեր։ Քաջարանի կոմբինատի արդյունաբերական թափոններով աղտոտվում են գետի ջրերը։ Ողջիի ավազանի գետերի մեծ մասը սելավաբեր են (Կավարտ, Վաչագան, Դեղանուշ)։

Որոտան, սկիզբ է առնում Սյունիքի (Ղարաբաղի) բարձրավանդակից, երկարությունը 178 կմ է, ավազանը՝ 5650 քառ.կմ (մի մասը՝ Արցախի Հանրապետությունում)։ Վտակներն են Սիսիանը, Լեռնաշենը, Գորիսը, Արցախի սահմաններում՝ Հագարուն։ Սնումը խառն է (50%֊-ը ստորերկրյա ջրեր), հոսքի 60%֊ը՝ գարնանը, ջրերը լավորակ են, փոքր հանքայնացմամբ։ Գետի վրա կառուցվել են Սպանդարյանի, Անգեղակոթի, Տոլորսի, Շամբի ջրամբարները, Սպանդարյանի, Շամբի և Տաթևի հէկերը։ Որոտանից են սկիզբ առնում Սպանդարյանի և Որոտանի ոռոգիչ համակարգերը։ Որոտանի վերին հոսանքներից դեպի Արփա, ապա՝ Սևան տարեկան կարող է տեղափոխվել մինչև 150— 200 մլն խոր.մետր ջուր։

Հայաստանի Հանրապետության սահմաններում Կուր գետի ավազանին են պատկանում Դեբեդ, Աղստև, Հախում, Տավուշ, Խնձորուտ գետերը։

Դեբեդ, Խրամի աջ վտակն է։ Կազմվում է Փամբակ և Ձորագետ վտակներից։ Երկարությունը Փամբակի ակունքներից 178 կմ է, ավազանը՝ 4080 քառ.կմ։ Թումանյան կայարանի մոտ առաջացրել է 350 մ խորության կանիոն։ Դեբեդի վրա կառուցված են ջրհան կայաններ։

Վտակներից ամենամեծը Ձորագետն է, երկարությունը 67 կմ է, ավազանը՝ 1460 քառ.կմ: Սկիզբ է առնում Զավախքի լեռնաշղթայից։ Տաշիր և այլ մանր վտակներ ընդունելով՝ հոսում է Լոռվա հրաբխային սարավանդով, առաջացնում խոր կանիոն։ Ջրերն ունեն փոքր հանքայնացում, պիտանի են ջրա մատակարարման համար։ Գետի վրա է Զորագետի հէկը։ Զորագետից է սկսվում Լոռվա ջրանցքը։

Փամբակ, սկիզբ է առնում Ջաջուռի լեռնանցքից։ Վտակներից են Չիչկանը, Տանձուտը։ Ձախակողմյան վտակները խիստ սելավաբեր են։ Գետի պղտորությունը համեմատաբար մեծ է, ջրերն աղտոտվում են Սպիտակի և Վանաձորի արդյունաբերական թափոններից։

Աղստև, սկիզբ է առնում Փամբակի լեռնաշղթայի Թեժլեռ գագաթից։ Երկարությունը 133 կմ է, ավազանը՝ 2589 քառ.կմ ։ Վտակներն են․Բլդան, Սառնաջուր, Ոսկեպար, Դետիկ, Աղդան։ Հոսում է խոր հովտով, ջրերը մասամբ օգտագործվում են ոռոգման համար։ Ոսկեպարի վրա կառուցվել է Ջողասի ջրամբարը, Ադրբեջանի հետ սահմանին`Աղստաֆայի ջրամբարը։

Մաս 2. Լուծել նախագծում ներառված խնդիրները, տեղադրել բլոգում:

1. Գետի ակունքի բացարձակ բարձրությունը 2200 մ է, իսկ գետաբերանինը`1000 մ: Նրա երկարությունը 80 կմ է.

  • Որոշել գետի անկումը։

2200մ-1000մ=1200մ

Պատ.՝ գետի անկումը- 1200մ

  • Որոշել գետի թեքությունը։

1200մ/80կմ=15մ/կմ

Պատ.՝ գետի թեքություն- 15մ/կմ

2. Գետի կենդանի կտրվածքի մակերեսը 3,5 մ քառ. է, արագությունը` 2 մ/վ: Որոշել գետի ծախսը:

3,5×2=7մ³/վ

Պատ.՝ ծախսը- 7մ³/վ

3. Քաղաքում օրվա ընթացքում չափել են օդի ջերմաստիճանը և ստացել են -1°, -4°, -6°, -2°, +7°, +16°, +10°, +4° ցուցանիշները.

  • Որոշել ջերմաստիճանի տատանման օրական լայնույթը (ամպլիտուդ)։

16°-(-6°)=22°

Պատ.՝ օրական լայնույթ- 22°

  • Որոշել օդի օրական միջին ջերմաստիճանը։

-1°-4°-6°-2°+7°+16°+10°+4°=24°

24°/8=3°

Պատ.՝ միջին ջերմաստիճան- 3°

Рубрика: Աշխարհագրություն

Ընտրություն. Հեռավար ուսուցում

Իրականացվող ուսումնական նախագիծ՝

ՀՀ կլիման, առանձնահատկությունները

Առաջադրանք Մաս 1.

Համառոտ ներկայացնել ՀՀ կլիմայի վրա ազդող հիմնական գործոնները:

Վերլուծել ջերմաստիճանային ինվերսիայի երևույթը

Հայաստանի կլիմայաստեղծ գործոնները բազմազան են. որոշիչ նշանակություն ունեն աշխարհագրական դիրքը, լեռնային համակարգերը, արաբական անապատների, Սև և Կասպից ծովերի, ինչպես նաև Իրանական ու Փոքրասիական բարձրավանդակների հարևանությունը։ Հայաստանի տարածքը գտնվում է մերձարևադարձային գոտու հս. լայնություններում և բնութագրվում է չոր ցամաքային կլիմայով, կլիմային հակադրություններով ու տարվա 4 եղանակների առկայությամբ։ Տարածքին բնորոշ է արևային կլիման։ Երևանում Արեգակի բարձրությունը հորիզոնի նկատմամբ կեսօրին 28° (դեկտեմբեր)-71° (հունիս) է, ցերեկվա տևողությունը՝ համապատասխանաբար՝ 5 ժ 3 ր-9 ժ 17 ր։ Հանրապետությունում ամենատաք վայրերը Արաքսի, Դեբեդի և Աղստևի ցածրադիր հովիտներն են։ Տաք է համեմատաբար նաև Արարատյան դաշտը։ Սակայն ձմեռն այստեղ բավականին ցուրտ է, իսկ ամառը՝ շատ շոգ։ Այդ իսկ պատճառով հանրապետությունում ամենատաք և ամենացուրտ ամիսների միջին ջերմաստիճանների ամենամեծ տատանումները լինում են Արարատյան դաշտում։ Այստեղ նկատվել է օդի ամենաբարձր ջերմաստիճանը (42 աստիճան)։ Ամենացածր տարեկան միջին ջերմաստիճանները նկատվում են Ախուրյան գետի վերին հոսանքում։ Շուրաբադում (Ամասիայի շրջան), օրինակ, դիտվել է հանրապետության ամենացածր ջերմաստիճանը (-46)։ Հայաստանում մակերևույթի հետ կապված առանձին վայրերում երբեմն ձմռանը լեռներից սառը օդը իջնում է բարձրություններով շրջապատված գոգավորությունները, որի հետևանքով ցածրադիր մասում հաճախ օդի ջերմաստիճանը լինում է ավելի ցածր, քան լեռնալանջերում։ Այս երևույթը կոչվում է ջերմաստիճանի ինվերսիա։ Ինվերսիան մեզ մոտ շատ լավ նկատվում է Շիրակի դաշտում։

Մաս 2.

Խնդիրների լուծում՝

1.Որքա՞ն է մթնոլորտային ճնշումը Մեռյալ ծովի հայելու մակերեսին, եթե ծովի
բացարձակ բարձրությունը տվյալ պահին –400 մ է:

100մ – 10մմ

400մ – xմմ

x = 40մմ

760+40=800մմ

Պատ.՝ մթնոլորտային ճնշում- 800մմ

2.Լեռը օվկիանոսի ափին է (0 մ բարձրության վրա)՝ 45° աշխարհագրական լայնությունում, 0° ջերմաստիճանի պայմաններում: Մթնոլորտային ճնշումը լեռան գագաթին 300 մմ է: Որոշել լեռան բացարձակ բարձրությունը:

100մ – 10մմ

xմ – 300մմ

x = 3000մ

Պատ.՝ բացարձակ բարձրություն- 3000մ

3. Որքա՞ն է մթնոլորտային ճնշումը Էյր լճի հայելու մակերեսին, եթե լճի հայելու
բացարձակ բարձրությունը տվյալ պահին – 10 մ է:

100մ – 10մմ

10մ – xմմ

x = 1մմ

10մ = 1մմ

760+1=761մմ

Պատ.՝ մթնոլորտային ճնշում- 761մմ

Рубрика: Աշխարհագրություն

Ընտրություն. Հեռավար ուսուցում

Մասնակիցներ՝ 9-րդ դասարանի սովորողներ

Իրականացվող ուսումնական նախագիծ՝

ՀՀ երկրաբանական կառուցվածքը, օգտակար հանածոները

Առաջադրանք Մաս 1.

Ուսումնասիրել ՀՀ օգտակար հանածոները:

Ներկայացնել ՀՀ տարածքի օգտակար հանածոների բազմազանությունը և մետաղային ու ոչ մետաղային հանքատեսակների հարուստ պաշարները:

 

Մակերևույթի ձևավորման երկրաբանական պայմանների և ընդերքի բարդ կառուցվածքի հետևանքով Հայաստանն աչքի է ընկնում օգտակար հանածոների բազմազանությամբ և նրանց շատ տեսակների պաշարների հարստությամբ: Հայաստանում դեռևս հայտնաբերված չեն վառելիքային օգտակար հանածոների արդյունաբերական պաշարներ: Մինչդեռ մետաղային և ոչ մետաղային օգտակար հանածոները ունեն խոշոր գործնական նշանակություն: Դեռ վաղնջական ժամանակներից շահագործվել են պղնձի, կապարի, արծաթի և ոսկու մի շարք հանքեր, իսկ Ք.ա. II հազարամյակի վերջերից՝ նաև երկաթահանքերը։ Հայաստանում հայտնաբերվել են 30 տարբեր մետաղների ավելի քան 900 հանքավայրեր և երևակումներ: Մետաղների բոլոր հիմնական խմբերը` գունավոր, սև, ազնիվ մետաղները և հազվագյուտ ու ազնիվ տարրերը ունեն տարբեր տնտեսական արժեք: Գունավոր մետաղներից Հայաստանը հարուստ է հատկապես` պղնձի, կապարի, ցինկի, և ալյումինի հումքի պաշարներով։ Ոչ մետաղական օգտակար հանածոներից հանրապետության ընդերքը հարուստ է հատկապես քարանյութերով: Հանրապետության տարածքը գրեթե ամբողջությամբ ծածկված է հրաբխային քարանյութերի համատարած շերտով: 1920-ական թվականներից մինչև 1980-ական թվականների վերջերը հանրապետության տարածքում հայտնաբերվել են տարբեր տեսակի քարանյութերի ավելի քան 700 հանքավայրեր: Գործնական նշանակության տեսակետից Հայաստանի Հանրապետության տարածքում հայտնաբերված քարանյութերից ներկայումս առավել կարևորները ` տուֆերը, բազալտները, անդեզիտները, պեմզան, պեռլիտները, հրաբխային խարամները, մարմարները, գրանիտները, կրաքարերը, բենտոնիտները, հրակայուն կավերն են:

Մաս 2.

Խնդիրների լուծումներ՝

  1. Լեռան ստորոտին օդի ջերմաստիճանը 130C է,գագաթին՝ 10C :Ստորոտը ծովի մակարդակից 1400 մ բարձրության վրա է (հաշվարկը կատարել 60C-ով):
13֊1=12C⁰
1000մ=6C⁰
xմ=12C⁰
2000մ=12C⁰
Հարաբերական բարձրություն֊2000մ
 2000+1400=3400
բացարձակ բարձրություն֊3400մ
  • Որոշել լեռան բացարձակ բարձրությունը:
  • Որոշել լեռան հարաբերական բարձրությունը:

2.Լեռան ստորոտին օդի ջերմաստիճանը 180C է, իսկ գագաթին՝ 120C:Ստորոտը ծովի մակարդակից 2400մ բարձրության վրա է (հաշվարկը կատարել 60C-ով):

18֊12=6C⁰
6C⁰=1000մ
Հարաբերական բարձրություն֊1000մ
1000+2400=3400մ
Բացարձակ բարձրություն֊3400մ
  • Որոշել լեռան հարաբերական բարձրությունը:
  • Որոշել լեռան բացարձակ բարձրությունը:

Ռեսուրսապահովվածության վերաբերյալ խնդիրների լուծում՝

  • Մարզի ապահովվածությունը ածխի պաշարներով կազմում է 40 տ/մարդ,ածխի պաշարները՝1200000 տ: Որքա՞ն է մարզի բնակչության թիվը:

1200000:40=30000

Պատ․՝ 30000 մարդ

  • Նավթի համաշխարհային հետախուզված պաշարները կազմում են 133 մլրդ տ:Երկրագնդի բնակչության թիվը 7 մլրդ մարդ է: Որքա՞ն է երկրագնդի բնակչության մեկ շնչի հաշվով ռեսուրսապահովվածությունը նավթով:

133000000000։7000000000=19

Պատ․՝ 19տ/մարդ

Рубрика: Աշխարհագրություն

Ընտրություն. Հեռավար ուսուցում

Իրականացվող ուսումնական նախագիծ՝

ՀՀ երկրաբանական կառուցվածքը, օգտակար հանածոները

Առաջադրանք Մաս 1.

Ուսումնասիրել ՀՀ երկրաբանությունը, բնութագրել այն լեռնակազմությունը և ժամանակաշրջանը,որի շնորհիվ հանրապետության տարածքը թևակոխել է ցամաքային զարգացման փուլ:Ներկայացնել բլոգում:

Հայաստանի տարածքը գտնվում է Ալպհիմալայան ծալքավոր մարզի Տավրոս-կովկասյան հատվածի ներքին խոշոր տեկտոնական կառույցի՝ Հայկական լեռնաշխարհի հյուսիսարևելյան մասում և բնորոշվում է բարդ երկրաբանական առանձնահատկություններով։ Վաղ անցյալում Լավրասիա, Գոնդվանա ընդարձակ մայրցամաքների միջև գոյություն է ունեցել Թետիս օվկիանոսը՝ ալպհիմալայան երկրակամարածալքային իջվածքը։ Հետագայում, բազմիցս կրկնվող լեռնակազմական շարժընթացների հետևանքով, Գոնդվանայի արաբական ելուստի և Լավրասիայի արևելաեվրոպական սալի միջև ձևավորվել են մարզի ծալքավոր և բեկորային համակարգերը։ Երկրակեղևի հաստությունն այստեղ կազմում է 38-40 կմ-ից (իջվածքներում) մինչև 52-53 կմ (բարձրացումներում), հրաբխանստվածքային շերտի հաստությունը 3-8 կմ է, գրանիտային շերտինը՝ 20-30 կմ բազալտային շերտինը՝ 20-25 կմ։ Հայկական լեռնաշխարհի հյուսիսային թևը կազմում է Փոքր Կովկասի, Կարադաղի, Թալիշի կուլիսաձև զուգորդվող կամարածալքերի շարքը, իսկ հարավային և կենտրոնական թևերը՝ Հայկական Տավրոսի և Զագրոշի լեռնաշղթաները:  Երկրաբանական կառուցվածքի առումով Հայկական լեռնաշխարհը մայրցամաքի ամենայուրատիպ տարածքներից է։

Մաս 2.

Խնդիրների լուծումներ՝

  • Որոշել ՀՀ առավելագույն և նվազագույն բարձրությունների տարբերությունը, եթե ամենաբարձր կետը 4090 մետր է (Արագած), ամենացածրը՝375 մ (Դեբեդի կիրճ):

4090-375=3715

Պատ․՝ 3715մ

  • Որոշել Արագած լեռան գագաթին (4090 մ) մթնոլորտային ճնշումը, եթե նորմալ մթնոլորտային ճնշումը 760 մմ է:

100մ-10մմ

4090։100=40,9

40,9*10=409

760-409=351

Պատ․՝ 351մմ

  • Որոշել Արարատ լեռան գագաթին (5165 մ) մթնոլորտային ճնշումը, եթե նորմալ մթնոլորտային ճնշումը 760 մմ է:

100մ-10մմ

5165:100=51,65

51,65*10=516,5

760-516,5=243,5

Պատ․՝ 243,5մմ

Рубрика: Աշխարհագրություն

Երկրագործություն

Երկրագործության զարգացման համար անհրաժեշտ է լավ աշխարհագրական դիրք, կլիմա և որակյալ տեխնոլոգիաներ։ Երկրագործությունը բնակչությանն ապահովում է պարենով, անասնապահությանը՝ կերով, արդյան որոշ ճյուղերի՝ հումքով։ Տարբերում են Երկրագործության էքստենսիվ՝ արտադրությունը զարգանում է հողային տարածքների ընդարձակման շնորհիվ, և ինտենսիվ՝ լրացուցիչ միջոցների ներդրման հաշվին՝ մեքենայացում, հողբարելավում, քիմիացում և այլն ձևեր։ Երկրագործությունը լինում է կայուն (բավարար ջրաջերմային շրջաններում), անկայուն կամ չոր (մթն. անբավարար տեղումներով ու անկայուն եղանակով շրջաններում), ոռոգվող (անապատային, կիսաանապատային, մասամբ՝ բարեխառն գոտիներում), անջրդի (ոռոգվող անջրդի հողերում), լեռնային, բևեռային և այլն։

Հայկական լեռնաշխարհում երկրագործությամբ զբաղվել են դեռևս միջին քարի դարից։ Այն ունեցել է երկու գլխավոր փուլեր՝ բրիչային և արորագութանային։ Ըստ հնագիտության, հնաբուսաբանության տվյալների՝ առաջին բույսերը (ցորեն, գարի, բրինձ, պտուղներ և այլն ) մշակվել են սկսած մեր թվարկությունից առաջ 10-8 դարից։ Գիտական տեղեկությունները վկայում են, որ հայկական լեռնաշխարհը ցորենի, խաղողի վազի, որոշ պտղատու ծառերի մշակության նախասկըզբնական կենտրոններից է։

Մեր թվարկությունից առաջ IX-VI դարում հայկական լեռնաշխարհում ստեղծվել են նաև ոռոգման լայն համակարգեր՝ մեր թվարկությունից առաջ IX դ. Մենուայի ջրանցքը, Շամիրամի ջրատարը, որը գործում է այսօր, և այլն, գործածվել են կատարյալ երկաթե խոփեր, գյուղատնտեսական այլ գործիքներ, որոնց շնորհիվ զարգացել է երկրագործությունը։ Մշակվող բույսերը աճեցվել են հիմնականում քարքարոտ և ոռոգելի հողերում, իսկ դրանց սննդառությունը կարգավորվել է նաև պարարտացմամբ (գոմաղբ)։

Տարբեր ժամանակաշրջաններում Հայաստանում մշակվել և կիրառվել են հողօգտագործման ինտենսիվությունը, հողի բերրիության վերականգնման ու բարձրացման եղանակները բնորոշող երկրագործության որոշակի համակարգեր։

1920-ական թվականից Հայաստանում աստիճանաբար ստեղծվել են երկրագործության ինտենսիվ համակարգեր, մեքենայացվել են գյուղատնտեսական արտադրության տարբեր շարժընթացներ, բարելավվել է գյուղատնտեսական տեխնիկան, լայնորեն կիրառվել է հողբարելավումը։ 1991-ից նորաստեղծ ՀՀ գյուղատնտեսության բնագավառում սոցիալտնտեսական կտրուկ փոփոխություն է տեղի ունեցել, հաստատվել է հողի և գյուղատնտեսական մյուս արտադրամիջոցների մասնավոր սեփականություն, որի զարգացումը պահանջում է ստեղծել երկյան նոր մոտեցումներ։ 2004-ին ՀՀ գյուղատնտեսական ցանքատարածությունները կազմել են 461000 հա, որից հացահատիկինը՝ 206433 հա, կարտոֆիլինը՝ 35735 հա, բանջարեղենինը՝ 22273 հա, բոստանայինը՝ 4035 հա, և այլն։

2004-ին ՀՀ-ում հացահատիկային մշակաբույսերի համախառն բերքը կազմել է 456184 տ, կարտոֆիլինը՝ 576427 տ, բանջարեղենինը՝ 600750 տ, բոստանայինը՝ 113108 տ, պտղինը՝ 113578 տ, և խաղողինը՝ 148892 տ։

Ինձ թվում է՝ Հայաստանում ավելի կզարգանա երկրագործությունը։ Կունենա ավելի մեծ տարածքներ, ավելի նոր տեխնոլոգիաներ, ավելի շատ բերք և բարենպաստ պայմաններ։

Աղբյուր՝ Երկրագործություն

Рубрика: Աշխարհագրություն

Ընտրություն. Հեռավար ուսուցում

Իրականացվող ուսումնական նախագիծ՝

ՀՀ ռելիեֆը, գլխավոր առանձնահատկություններ ը: Նախագիծ

Առաջադրանքներ. Մաս 1

  • Նշել ՀՀ լեռնագրական մարզերը, ՀՀ մի քանի ծալքաբեկորավոր և ծալքավոր լեռներ, հրապարակել բլոգում

Ըստ բնական պայմանների և երկրաբանական կառուցվածքի բազմազանության՝ Հայաստանի տարածքում առանձնացվում են 4 լեռնագրական մարզեր։ Դրանք են հյուսիսային և հյուսիսարևելյան ծալքաբեկորավոր  լեռնաշղթաներ, հրաբխային լեռնազանգվածներ ու սարավանդներ, հարավային ծալքաբեկորավոր լեռնաշղթաներ, իջլեռնային իջվածքների ու գոգավորությունների լեռնաշղթաներ։

  • Նշել ՀՀ մակերևույթի հիմնական առանձնահատկությունները, հրապարակել բլոգում

ՀՀ մակերևույթի հիմնական առանձնահատկություններն են՝ հարևան տարածքների նկատմամբ ավելի մեծ, միջին բարձրությունը, բացարձակ բարձրությունների մեծ տարբերությունները, ծալքաբեկորավոր լեռնաշղթաների առկայությունը, հրաբխային լեռնավահանների և սարավանդների տարածումը և միջլեռնային գոգավորությունների առկայությունը։

Մաս 2.

  • Որոշել լեռան հարաբերական բարձրությունը, եթե լեռան ստորորտին մթնոլորտային ճնշումը 640 մմ է, իսկ գագաթին՝ 360 մմ:

640-360=280

280*100:10=2800

Պատ․՝ 2800մմ

  • Որոշել լեռան հարաբերական բարձրությունը, եթե լեռան ստորորտին մթնոլորտային ճնշումը 520 մմ է, իսկ գագաթին՝ 220 մմ:

520-220=300

300*100:10=300

Պատ․՝ 3000մմ

  • Որոշել լեռան բացարձակ բարձրությունը, եթե նորմալ մթնոլորտային ճնշումը 760 մմ է, իսկ լեռան գագաթին 360 մմ:

760-360=400

400*100:10=4000

Պատ․՝ 4000մմ

Рубрика: Աշխարհագրություն

Արեգակի ճառագայթների անկման անկյան որոշում

Հունիսի 22–ին՝ կեսօրին, հյուսիսային կիսագնդում ցանկացած վայրի հա­մար Արեգակի ճառագայթների անկման անկյունը հաշ­վարկվում է α = 90° – (φ – 23,5°) բանաձևով:

Հունիսի 22-ին հարավային կիսագնդի ցանկացած վայրի համար Արեգակի ճառագայթների անկման անկյունը հաշ­վարկվում է α = 90° – (φ +23,5°)

Դեկտեմբերի 22–ին՝ կեսօրին, հարավային կիսագնդում ցանկացած վայրի համար Արեգակի ճառագայթների անկման անկյունը հաշ­վարկվում է α = 90° – (φ – 23,5°) բանաձևով:

Դեկտեմբերի 22-ին հյուսիսային կիսագնդի ցանկացած վայրի համար Արեգակի ճառագայթների անկման անկյունը հաշ­վարկվում է α = 90° – (φ +23,5°)

Եթե Արեգակը զենիթային դիրքում է հասարակածի վրա, ապա երկրա­գնդի ցանկացած վայրի համար ճառագայթների անկման անկյունը հաշվարկվում է α = 90° – φ բանաձևով:

α-տվյալ վայրի համար Արեգակի ճառագայթների անկման անկյունը

φ-տվյալ վայրի աշխարհագրական լայնությունը

Օգտվելով հետևյալ բանաձևերց լուծել խնդիրները՝

1. Արեգակի ճառագայթների անկման անկյունը Քեյփթաուն քաղաքում (հվ. լ. 33) սեպտեմբերի 23–ի կեսօրին կազմում է:

90°-33°=57°

2. Հունիսի 22–ի կեսօրին որքա՞ն կլինի Արեգակի ճառագայթների անկման անկ­ յունը Հայկական լեռնաշխարհի ծայր հյուսիսում (հս. լ. 42° 10՛):

90°-(42° 10՛-23,5°)=90°-65°40’=24°20′

3.Մարտի 21–ի կեսօրին որքա՞ն կլինի Արեգակի ճառագայթների անկման անկ­ յունը Հայկական լեռնաշխարհի ծայր հարավում (հս. լ. 37° 20՛):

90°-37° 20՛=52°40′

5. Արեգակի ճառագայթների անկման անկյունը Կիտո քաղաքում (լ. 0°) դեկ­տեմբերի 22–ի կեսօրին կազմում է:

6. Արեգակի ճառագայթների անկման անկյունը հարավային բևեռային շրջա­գծում սեպտեմբերի 23–ի կեսօրին կազմում է:

7.Որքա՞ն կլինի Արեգակի ճառագայթների անկման անկյունը Հայկական լեռ­նաշխարհի ծայր հարավում (հս. լ. 37°20՛), եթե ծայր հյուսիսում այն 58°15՛ է:

 

Рубрика: Աշխարհագրություն

Ընտրություն. Հեռավար ուսուցում

Իրականացվող ուսումնական նախագիծ՝

«Հայկական լեռնաշխարհի աշխարհագրական դիրքը»

Մասնակիցներ՝  9-րդ դասարանի սովորողներ

Առաջադրանքներ՝ Մաս 1

  • Նշել Հայկական լեռնաշխարհը եզրավորող լեռներն ու լեռնաշղթաները,

Հայկական լեռնաշխարհը եզրավորում են Մեսխեթի ու Թրիալեթի լեռնաշղթաները, Արևելապոնտական կամ Խաչքարի լեռները և Հայկական Տավրոսը։

  • Նշել Հայկական լեռնաշխարհի խոշոր լճերն ու գետերը (նշել մակերես, երկարություն)

Հայկական լեռնաշխարհի 3 խոշոր լճերն են ՝ Սևանա լիճը, Վանա լիճը, Ուրմիա լիճը

Սևանա լիճը՝ մակերեսը-1260 կմ², երկարություն-70 կմ

Վանա լիճը՝ մակերեսը-3647 կմ², երկարություն-119 կմ

Ուրմիա լիճը՝ մակերեսը-5 200-6 000 կմ², երկարությունը-140 կմ

 

Հայկական լեռնաշխարհի 5 խոշոր գետերն են ՝ Եփրատ, Տիգրիս, Կուր, Ճորոխ, Արաքս։ 

Եփրատ՝ մակերեսը-673 000 կմ², երկարություն-2780 կմ

Տիգրիս՝ մակերեսը-375 000 կմ², երկարությունը-1850 կմ

Կուր՝ մակերեսը-188 000 կմ², երկարությունը-1515 կմ

Ճորոխ՝ մակերեսը-22 000 կմ², երկարությունը-438 կմ

Արաքս՝ մակերեսը-102 000 կմ², երկարությունը-1072 կմ

  • Նշել Արաքսի հովտում ընկած խոշոր դաշտերը (բարձրություններով),

Տվարածատափ՝ բարձրությունը՝ 1400-1600մ

Բասեն՝ բարձրությունը-1750-1800մ

Կարս՝ բարձրությունը-1650-1850մ

Շիրակի՝ բարձրությունը-1400-1800մ

Արարատյան՝ բարձրությունը-800-1000

Սուրմալու՝ բարձրությունը-900-1100մ

Մակու՝ բարձրությունը-800-1100մ

  • Բնութագրեք Հայկական լեռնաշխարհի աշխարհագրական դիրքը դիտարկելով այն տնտեսական, քաղաքական և կլիմայական տեսանկյուններից,

Այստեղ հանդիպում են երկրագնդի գրեթե բոլոր բնական գոտիներն ու զոնաները՝ մերձարևադարձայինից մինչև ձնամերձ։ Հայաստանն ամբողջապես գտնվում է տաք բարեխառն գոտում։ Կլիման ցամաքային է, տեղումներով սակավ, ունի ջերմաստիճանների մեծ տատանումներ։ Համեմատաբար բավարար տեղումներ են ստանում երկրի միայն հյուսիսարևելյան, հյուսիսային, հյուսիսարևմտյան և մասամբ հարավային լեռնային ծայրաշրջանները։ րկրում անհամաչափ է տեղաբաշխված նաև ջերմությունը։ Ամռանը լինում են խիստ շոգ օրեր, իսկ ձմռանը՝ ցրտեր։ Հայկական լեռնաշխարհն իր կլիմայական ու հողային բարենպաստ պայմաններով, ձկնառատ լճերով ու արագահոս գետերով, հարուստ բուսական ու կենդանական աշխարհով, հանքային բազմատեսակ հարստություններով մեծ հնարավորություններ է տվել տնտեսության զարգացմանը։ Գյուղատնտեսությունը զբաղեցնում է մոտ 26%-ը։

Մաս 2.

  • Հաշվել՝                  1.Որքա՞ն է Արեգակի ճառագայթների անկման անկյան տարբերությունը Հայ­կական լեռնաշխարհի հյուսիսային (հս.լ. 42°10՛) և հարավային (հս.լ. 37° 20՛) ծայրակետերի միջև,

42°10՛-37° 20՛=4° 50՛

  • Հաշվել՝             2. Հունիսի 22–ի կեսօրին որքա՞ն կլինի Արեգակի ճառագայթների անկման անկ­յունը Հայկական լեռնաշխարհի ծայր հարավում (հս. լ. 37° 20՛),

90-13°50՛=76°10՛

Գրականություն և համացանցային ռեսուրսներ՝

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԼԵՌՆԱՇԽԱՐՀ

Հայկական լեռնաշխարհի ռելիեֆը

Միջլեռնային գոգավորություններ

https://www.armgeo.am/armenian_highland/

https://www.armgeo.am/lakes-of-armenian-highland/

https://www.armgeo.am/lakes-of-armenian-highland/

Рубрика: Աշխարհագրություն

ՀՀ սննդի արդյունաբերություն

Սննդի արդյունաբերոըթհան զարգացման նախադրյալներն են կլիման, հումք, բարենպաստ պայմանները, աշխարհագրական դիրքը, իսկ խոչընդոտներն են կարկուտ, քիչ բյուջե ունենալը, ուրիշ երկիրների հետ արտաքին կապ չունենալը։

Մինչև 1920 թվականը Հայաստանում գործել են սննդի արդյունաբերության հումքի վերամշակման 20 համեմատաբար խոշոր և մի քանի հարյուր տնայնագործ, ձեռնարկություններ։ Առավել զարգացած էր գինու-կոնյակի ճյուղը: Արտադրվել է նաև պանիր , պահածո , գարեջուր, օճառ , զտված բրինձ և այլն։ 1929-1940 թվականներին շահագործման են հանձնվել Արզնիի հանքային ջրերի շշալցման, Երևանի պահածոների, Այգեհովտի ֆերմենտացման գործարանները, Երևանի և Գյումրիի մսի կոմբինատները, Երևանի ծխախոտի ու հրուշակեղենի-մակարոնի ֆաբրիկաները։ 1913 թվականի համեմատությամբ՝ 1940 թվականին սննդի արդյունաբերության արտադրանքի ծավալն աճել է 8 անգամ։ 1941-1945 թվականներին ձեռնարկությունները մթերք են արտադրել բանակի համար։  1946-1960 թվականներին վերականգնվել է արտադրության 1940 թվականի մակարդակը։ Կառուցվել են Երևանի կոնյակի, մարգարինի, գարեջրի, Փարաքարի գինու, Սպիտակի կիտրոնաթթվի գործարանները, Գյումրիի հրուշակեղենի ֆաբրիկան, տարբեր շրջաններում՝ պանրագործարաններ և այլն, միաժամանակ վերակառուցվել և ընդլայնվել են հին ձեռնարկությունները։

Արդյունաբերության գինեգործությունը Հայաստանում սկզբնավորվել է 20-րդ դարի  2-րդ կեսին։ Ներկայումս հանրապետության գինու-կոնյակի արդյունաբերությունը միավորում է գինենյութի, գինիների, օղու և կոնյակի  արտադրության մի քանի տասնյակ ձեռնարկություններ։  Հայաստանի կոնյակներն ու գինիները միջազգային համտեսներում և ցուցահանդեսներում նվաճել են բազմաթիվ ոսկե ու արծաթե մեդալներ։ Արտադրվող գինիների ու կոնյակների, ինչպես նաև մրգի ու բանջարեղենի պահածոների, հանքային ջրերի, պանրի տեսակների մեծ մասն արտահանվում է։

Այս ճուղը շատ մեծ կապ ունի գյուղատնտեսության հետ, որովհետև գյուղատնտեսությունից է առաջացել այս ճյուղը և առանց գյուղատնտեսության այս ճյուղը չէր լինի։ Իսկ այս ճյուղից էլ արդեն առաջացել են կաթի, հացագործարանի, մսի արդյունաբերությունները։

Իմ կարծիքով այս ճյուղը գնալով ավելի է զարգանալու, բացվելու են նորանոր գործարաններ։ Սկսելու է Հայստանը այլ երկրներ սնունդ ներմուծել, սկսելու է այլ սնունդ արտադրել, նոր այս ճյուղից սկսելու են այլ ճյուղեր առաջանալ և լինելու է էկոլոգիապես մաքուր սնունդ։

Աղբյուր՝

ՀՀ սննդի արդյունաբերություն

Рубрика: Աշխարհագրություն

Հայաստան և Ջամայկա. Բնակչություն

Քարտեզներ՝

Հայաստան՝

armenia

Ջամայկա՝

jamaica

 

Բնակչության թիվը՝

Հայաստան՝

population armenia

Ջամայկա՝

po[ulatian jamaica

 

Բնակչության թիվը ըստ տարիների՝

Հայաստան՝

armenia 1955

Ջամայկա՝

jamaica 1955

 

Բնակչության քանակը ըստ սեռերի, սեռական բուրգ՝

Հայաստան՝

armenia burg

Ջամայկա՝

jamaica burg

 

Բնակչությունը ըստ տարիքային խմբերի՝

Հայաստան՝

age armenia

Ջամայկա՝

age jamaica

 

Հիմնական քաղաքները ըստ բնակչության՝

Հայաստան՝

city armenia

Ջամայկա՝

city jamaica

Աղբյուրններ՝ Հայաստան, Ջամայկա